Engels gras en bijen: meer insecten rond je gazon aanpak

Engels gras zelf trekt nauwelijks bijen aan. Het is een graasgras dat geselecteerd is op dichtheid en slijtvastheid, niet op nectar of bloei. Wil je met een Engels gras-gazon meer bijen in de tuin, dan zit de sleutel in wat er ráánds, tússen en ónderin dat gazon groeit: paardenbloemen, witte klaver, smalle weegbree en andere 'onkruiden' die jij misschien al lang wegmaait of wegspuit. Gelukkig kun je daar vandaag nog iets aan veranderen, zonder je gazon te ruïneren.

Wat is Engels gras en wat doet het voor bijen?

Engels raaigras (Lolium perenne) is het meest gebruikte gras in Nederlandse gazons. Het groeit dicht, herstelt snel en tolereert veel betreding. Het bloeit wel degelijk, met aarvormige bloeiaren van ongeveer mei tot juli, en produceert pollen. Dat pollen is overigens ook sterk allergeen. Maar in de praktijk maaien de meeste tuineigenaren hun gazon regelmatig kort, waardoor de bloei nooit echt op gang komt. Kortgesneden Engels gras draagt dus nauwelijks bij aan voedsel voor bijen.

Bijen zoeken twee dingen: nectar als energiebron en pollen als eiwitbron voor hun larven. Grassen leveren geen nectar, en hun pollen is windbestoven, niet gemaakt om door insecten te worden meegenomen. De echte bijdrage van jouw tuin aan bijen zit in de bloeiende planten in en rondom het gazon, niet in het gras zelf. Engels gras heeft weliswaar een nette uitstraling, maar het levert bijna geen nectar en pollen voor bijen, waardoor je met aanvullende bloeiende planten meer resultaat krijgt.

Waarom komen er weinig bijen naar een gazon?

Als je weinig bijen ziet terwijl je Engels gras hebt, is dat bijna altijd te verklaren door een combinatie van de volgende oorzaken. Elk ervan is oplosbaar.

• Te vaak en te kort maaien: bloemen zoals paardenbloem, klaver en madeliefje worden steeds weggenomen voordat ze nectar kunnen aanbieden.
• Geen bloemrijke randen: als het gazon naadloos overgaat in tegels, schutting of strak geschoren borders, is er simpelweg geen voedselbron.
• Overbemesting met stikstof: stikstofrijke meststoffen geven het gras een enorme groeipush, waardoor kruidachtige planten (inclusief bloeiende 'onkruiden') de concurrentie verliezen en verdwijnen.
• Onkruidbestrijding: wie selectieve onkruidbestrijders gebruikt om klaver of paardenbloem te verwijderen, haalt precies de beste bijenbronnen weg.
• Verticuteren en beluchten op verkeerd moment: een intensieve verticuterbeurt in mei of juni verstoort precies de periode waarop bloemen (en bodemnestelende bijen) actief zijn.
• Geen schuilplekken of nestmogelijkheden: een strak bijgehouden, kaalgestreken tuin biedt bodemnestelende bijen (die geen kast nodig hebben) geen kans om te nestelen in wat losser, zanderig of onbewerkt terrein.

Welke planten helpen echt: randen en kruiden in het gazon

De beste bijenbronnen voor een Nederlandse tuin zijn niet spectaculair of duur. Ze groeien vaak al gewoon in of naast je gazon, als je ze de kans geeft.

Een bijenstrook hoeft niet groot te zijn. Een rand van 30 tot 50 centimeter breed langs een zijkant van het gazon is al genoeg om merkbaar meer bijen te trekken. Kies bij voorkeur een inheems zaadmengsel met een- en meerjarige wilde bloemen die van mei tot september bloeien. Maai die strook maximaal twee keer per jaar en voer het maaisel direct af, zodat de bodem schraler wordt en kruiden meer kansen krijgen.

Onderhoud dat bijen helpt: maaien, verticuteren, bemesten en kalken

Maaien: minder vaak, iets hoger

Maai je gazon niet lager dan 5 tot 6 centimeter. Lager dan dat strest het gras, droogt het sneller uit en krijgen kruiden nauwelijks kans. Maai pas als het gras minimaal 8 tot 10 centimeter hoog is. Praktisch gezien betekent dit: in het voorjaar misschien één keer per week, in de zomer bij droogte juist minder. Laat daarbij altijd minstens één hoek of rand wat langer staan. Dat gefaseerd maaien is voor bijen cruciaal: als je alles in één keer kaalsniijdt, verdwijnt het volledige voedselaanbod in één dag. Het IVN-kennisdocument over bloemenweides adviseert daarom ook gefaseerd maaien, zodat niet alles tegelijk wegvalt en bijen langer voedsel vinden Dat gefaseerd maaien is voor bijen cruciaal: als je alles in één keer kaalsniijdt, verdwijnt het volledige voedselaanbod in één dag..

Heb je een deel van je tuin waar bloemen als paardenbloem of madeliefje staan? Laat die dan uitbloeien voordat je ze wegmaait. Dat kost je één tot twee weken extra, maar die bloemen zijn voor vroeg vliegende hommels en bijen letterlijk de eerste maaltijd van het seizoen.

Verticuteren en beluchten: timing is alles

Verticuteren is een intensieve ingreep die de viltlaag en mos verwijdert, maar ook het bodemleven flink verstoort. Bodemnestelende bijen, zoals zandgroefbijen en metselbijen, graven hun nesten in de bodem en zijn extra kwetsbaar als je de grond in hun actieve seizoen omwoelt. Verticuteer bij voorkeur in maart tot april of in september tot oktober, wanneer de meeste bloemen nog niet of nauwelijks actief zijn. Vermijd mei en juni: dat is piekseizoen voor bijen én voor de meeste bloeiende 'onkruiden' in je gazon. Doe het maximaal één keer per jaar.

Bemesten: minder stikstof, meer bloei

Stikstofrijke meststoffen geven je gazon een felle groene kleur, maar ze geven ook een enorm concurrentievoordeel aan het gras ten opzichte van kruiden. Hoe meer stikstof, hoe minder klaver, paardenbloem en andere bloeiende planten een kans krijgen. EcoTuinen meldt dat paardenbloem een vroege nectarbron is en cruciaal voedsel levert voor vroeg-vliegende bijen en hommels paardenbloem en andere bloeiende planten. Als je meer bijvriendelijkheid wilt, bemest dan minder intensief. Gebruik geen puur stikstofmest maar een uitgebalanceerde, langzaamwerkende meststof. Bemest in het voorjaar (maart tot april) en hooguit één keer in het najaar. Laat de zomer grotendeels vrij van bemesting.

Kalken: nuttig maar niet te snel na verticuteren

Kalken verbetert de pH van de bodem en maakt voedingsstoffen beter opneembaar. Voor bijen is de directe relatie beperkt, maar een gezonde pH (rond 6 tot 6,5 voor gazon) zorgt dat diverse kruiden beter kunnen concurreren met het gras. Kalk je gazon in het najaar of vroeg in het voorjaar, niet tegelijk met meststoffen en niet direct na het verticuteren. Geef de grond telkens een paar weken de tijd.

Wat kun je vandaag nog aanpassen?

Je hoeft niet te wachten op het nieuwe seizoen. Dit zijn de stappen die je direct kunt zetten:

1. Stop met het wegmaaien of uitsteken van paardenbloemen en klaver in het gazon. Laat ze deze week bloeien. Dit kost niets en levert direct voedsel op voor bijen.
2. Markeer één rand of hoek van je gazon als 'langere zone'. Maai die niet mee met de rest. Zelfs 1 tot 2 vierkante meter is een verschil.
3. Koop een pak witte klaverzaad of een inheems bijenbloemenmengsel bij een tuincentrum of online. Zaai dit langs de rand van je gazon, op een open stukje grond, of in een bak. Bloei verwacht in 4 tot 8 weken.
4. Pas je maaifrequentie aan: ga van wekelijks naar om de 10 tot 14 dagen voor de rest van de zomer. Verhoog de maaihoogte naar 5 tot 6 centimeter.
5. Zet een ondiep schoteltje of schaaltje met water neer op een stabiele plek in de tuin. Bijen drinken ook en hebben water nodig op warme dagen. Leg er een steen in zodat ze er niet in vallen.
6. Laat een hoekje met losser zand of onbewerkte grond ongemoeid. Bodemnestelende bijen zoeken zulke plekken om hun nest in te graven.

Als je die stappen nu combineert met een aanpassing in je onderhoudstiming (verticuteren in het vroege voorjaar of najaar, minder stikstof, gefaseerd maaien), zie je binnen enkele weken al meer bijenactiviteit. De ervaring van mensen die dit doen is consistent: zodra je klaver en paardenbloem laat staan in mei en juni, komen de bijen en hommels vanzelf.

Veelgemaakte fouten die bijen schaden

Pesticiden en onkruidbestrijders

Dit is de grootste fout die mensen maken zonder het te beseffen. Selectieve onkruidbestrijders (ook wel 'gazonherbiciden') doden precies de planten die bijen nodig hebben: klaver, paardenbloem en andere breedbladige kruiden. Gebruik ze niet als je bijen wilt stimuleren. Punt.

Insecticiden op basis van neonicotinoïden zijn bijzonder gevaarlijk voor bijen, ook als ze via nectar en pollen worden opgenomen. In Nederland zijn veel toepassingen van neonicotinoïden inmiddels aan banden gelegd, maar sommige middelen zijn nog verkrijgbaar voor particulieren. Controleer altijd het etiket en het Ctgb-register voordat je iets gebruikt. De veiligste keuze: gebruik in je tuin helemaal geen insecticiden.

Ook glyfosaat (het werkzame bestanddeel in veel totaalherbiciden) is in Nederland voor particulieren aan banden gelegd. Gebruik het niet langs randen of paden waar bijen actief zijn.

Alles tegelijk maaien of 'opruimen'

Een tuin die er 'netjes' uitziet is voor bijen vaak een woestenij. Als je in het voorjaar of begin zomer in één keer alles kort maait, randen strak knijpt en borders kaalsnoeit, verwijder je in korte tijd het volledige voedsel- en schuilaanbod. Dat is het tegendeel van wat je wilt. Doe onderhoud gefaseerd: eerst de ene helft, een week later de andere. Laat altijd iets bloeien.

Verkeerde timing rond bloei en nestperiode

Verticuteren in mei of juni is de slechtste timing die je kunt kiezen als je bijen wilt helpen. Die maanden zijn het hoogtepunt van de bloei én de nestactiviteit van bodemnestelende bijen. Hetzelfde geldt voor een diepe grondbwerking of het omgooien van borders: doe dat buiten het bijenseizoen (maart tot september) of beperk het tot de vroege ochtend wanneer bijen nog niet actief zijn.

Alleen aan bloemen denken en water vergeten

Bijen hebben op warme dagen flink water nodig. Een tuin met veel bloemen maar geen waterpunt dwingt bijen om elders te drinken. Een ondiep schaaltje water, ververst om de paar dagen, is een kleine moeite met een concreet effect. Leg er altijd een steen of tak in zodat bijen niet verdrinken.

Hoeveel bijen kun je verwachten en wanneer?

Als je vandaag stopt met onkruidbestrijding, paardenbloemen laat staan en een kleine klaver- of bloemstrook inricht, zie je binnen twee tot vier weken een duidelijk verschil in bijenactiviteit. In juni en juli, als witte klaver volop bloeit, kunnen die plekken letterlijk zoemen van bijen en hommels. Dat is geen overdrijving: klaver is een van de beste nectarbronnen die je in een Nederlandse tuin kunt hebben.

Je hoeft je gazon er niet voor te verwaarlozen. De combinatie van een goed onderhouden Engelse grasmat met een paar bijvriendelijke aanpassingen in beheer en inrichting werkt prima. Als je Engels gras wordt bruin ziet, komt dat meestal door droogte of een te strakke maaiperiode en is het goed om je onderhoud daarop af te stemmen een goed onderhouden Engelse grasmat. Het gaat niet om alles of niets: elke bloem die je laat staan, elke rand die je wat langer houdt, telt. En als je meer wilt lezen over wat er verder met je Engels gras kan gebeuren in de zomerse periode, zoals verkleuring of uitdroging, zijn die onderwerpen nauw verwant aan de manier waarop je je gazon nu beheert.